Skip to content

Chương 3 — Đá magma xâm nhập

Đá magma hình thành khi vật liệu nóng chảy nguội và kết tinh. Nơi nó nguội quyết định kiến trúc, và do đó quyết định phần lớn hành vi kỹ thuật của nó.

3.1 Vòng tuần hoàn đá

Đá không tồn tại vĩnh viễn. Đá magma bị phong hoá và xói mòn thành trầm tích; trầm tích bị chôn vùi và cố kết thành đá trầm tích; nhiệt và áp lực biến cả hai thành đá biến chất; và bất kỳ loại nào cũng có thể bị nóng chảy trở lại. Vòng tuần hoàn là lý do đất bên trên một loại đá và chính loại đá đó có thể có nguồn gốc hoàn toàn khác nhau.

3.2 Xâm nhập và phun trào

  • Xâm nhập — magma kết tinh dưới lòng đất. Nguội chậm → tinh thể thô, cài răng lược (granit, diorit, gabro). Khoẻ khi nguyên khối; chính khe nứt, không phải tinh thể, chi phối khối đá.
  • Phun trào — dung nham kết tinh trên mặt. Nguội nhanh → hạt mịn hoặc thuỷ tinh (badan, andezit, ryolit), thường có lỗ hổng và cấu tạo dòng chảy.

3.3 Các thể xâm nhập

Batholit, thể nền, mạch cắt tầng và mạch nằm ngang. Mạch cắt tầng cắt ngang các lớp có trước; mạch nằm ngang song song với chúng. Cả hai đều là mặt gián đoạn trong mô hình nền, và đều có thể khoẻ hơn hoặc yếu hơn đá vây quanh.

Hình: geology-granite-closeup.jpg

Hình. Tinh thể thô cài răng lược trong granit — dấu hiệu nguội chậm ở sâu. Một mạch cắt tầng hay mạch nằm ngang bằng loại đá này xâm nhập vào đá yếu hơn sẽ trở thành đặc trưng cấu trúc mà thiết kế phải tính tới. © Steven Earle, CC BY 4.0 — Physical Geology, 2nd ed., Hình 1.4.2.

Điểm then chốt cho kỹ sư địa kỹ thuật

  • Kiến trúc kể lại lịch sử nguội — và đá magma hạt thô thường khoẻ nhưng bị khe nứt chi phối.
  • Bề mặt xâm nhập là mặt gián đoạn. Mạch cắt tầng hay mạch nằm ngang là mặt mà tính chất đổi đột ngột, và thường là mặt yếu.
  • Đá phun trào có thể rỗng hoặc nứt nẻ cao độ — badan lỗ hổng và đá núi lửa nứt nẻ có thể thấm bất ngờ.
  • Badan phong hoá thành laterit, một trong những loại đất có vấn đề đặc trưng ở Tây Nguyên và Đông Nam Bộ.

Thuật ngữ

Tiếng Anh Tiếng Việt
intrusive / extrusive xâm nhập / phun trào
magma / lava magma / dung nham
granite / basalt granit / badan
dyke / sill mạch cắt tầng / mạch nằm ngang
batholith batholit (thể xâm nhập lớn)
laterite đá ong / laterit

Tổng hợp Chương 3, Physical Geology – 2nd Edition, Steven Earle (CC BY 4.0).